Przejdź do głównej treści Przejdź do wyszukiwarki

Biblioterapia narzędziem pracy nauczyciela

Biblioterapia narzędziem pracy nauczyciela

          Biblioterapia traktowana jest, jako działanie terapeutyczne oparte o stosowanie materiałów czytelniczych rozumianych jako środek wspierający proces terapeutyczny w medycynie. Jest rodzajem psychicznego wsparcia, pomocy w rozwiązywaniu osobistych problemów, rodzajem oparcia w procesie osiągania bezpieczeństwa, może być środkiem do realizacji potrzeb. Podstawy biblioterapii stworzył N. A. Rubakin, który od 1919 r. w Instytucie Bibliopsychologii w Lozannie zapoczątkował badania nad reakcjami indywidualnych czytelników.

          Nazwa „biblioterapia” wywodzi się z języka greckiego: „biblion” oznacza książkę, a „therapeo” –leczyć, czyli w najprostszym tłumaczeniu, termin ten oznacza: leczenie książką. Po raz pierwszy nazwy tej użyto w 1916 r.

          Pedagogiczny aspekt biblioterapii koncentruje się wokół roli książki jako metody leczenia opartego o proces edukacyjny, który ma pomóc w radzeniu sobie z trudną sytuacją. Pożądane zmiany mają wystąpić w zachowaniu, uczuciach i wierzeniach. Oddziaływanie książki polega na zmianie sposobu widzenia swojej sytuacji, siebie i pogłębianiu samoświadomości. Biblioterapia jest szczególnie polecana osobom chorym przebywającym w szpitalu, a w szczególności dziecku, narażonemu na szereg lęków i frustracji. Ważna rola przypada lekturze w pomocy osobom niepełnosprawnym, kiedy budzi w nich nadzieję na pokonanie trudności, zmienia tok myślenia o swojej chorobie oraz ukierunkowuje na działanie.

          Biblioterapię stosuje się w przypadku współuzależnienia, niedostosowania społecznego, takich zaburzeń rozwojowych jak dysleksja czy dysgrafia, zaburzeń nerwicowych. Jest metodą psychoterapeutyczną, która ma za zadanie wzmocnić i wzbogacić zasoby pacjenta, by lepiej radził sobie z trudnościami.

          Biblioterapia, to dział terapii zajęciowej wykorzystującej użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii, a także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych przez ukierunkowane czytanie. Prawidłowo przebiegający proces biblioterapii ma na celu wykrywanie i diagnozowanie w głównych założeniach i sposobie realizacji celów terapeutycznych, jest zbliżony do psychoterapii. Celem obydwu procesów jest niesienie pomocy w rozwiązywaniu problemów lub odnajdywaniu się w nowej, często trudnej sytuacji. Celem terapii, jest informowanie pacjenta o stanie jego zdrowia i dyskutowanie o skutkach choroby.

          Biblio – i psychoterapia mają za zadanie powodowanie u pacjenta akceptowanie samego siebie takim, jaki jest oraz chęć otworzenia się na innych ludzi. W obydwu przypadkach panuje atmosfera apatii, wzajemnego zrozumienia oraz prowadzenia swobodnej dyskusji.

          Jedną z metod terapii i profilaktyki lęków dzieci są bajki. Dotyczą one rzeczy i zjawisk ważnych dla dziecka, gdyż wyrażają w słowach i zdarzeniach to, co zachodzi w jego wewnętrznych przeżyciach. Jest to wprowadzenie dziecka w świat bajek i baśni, a także wyodrębnienie elementów przedstawionego świata. Bardzo ważne jest wspólne czytanie bajek. Taka lektura powoduje, że dzieci na zawsze pozostają miłośnikami literatury, a spotkania kształtują zdolności poznawcze, ćwiczą wyobraźnię i wzbogacają dziecięce słownictwo. Po lekturze powinna mieć miejsce rozmowa, wymiana spostrzeżeń i refleksji.

          Słuchając różnych historii, dziecko przyswaja je, a potem wykorzystuje w życiu do walki z lękiem i problemami, z którymi spotyka się na co dzień. Bajki dają nadzieję, uczą samodzielności oraz nowego spojrzenia na sytuację. Nie narzucają wzorców działania. Bohater bajkowy jest inny niż dziecko: to małe zwierzątko lub zabawka, a podobieństwo dotyczy sytuacji i emocji.

          Podobne znaczenie w rozwoju dziecka mają baśnie – problemy znikają jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Następuje chwilowa redukcja napięcia i wyzwolenie optymistycznego myślenia. Świat baśni jest nierealny, a zakończenie zawsze szczęśliwe. Fabuła jest bogata w rozmaite emocje, dlatego staje się pewnego rodzaju rozrywką. Przyczynia się w ten sposób do kształtowania wrażliwości oraz stymuluje empatię. Biblioterapia daje możliwość odkrycia nowych zainteresowań i wartości w literaturze. Biblioterapia pomaga znaleźć sens życia, stymuluje aktywność i wzbogaca osobowość człowieka. Terapia książką może nie rozwiązać wszystkich problemów współczesnego człowieka, np. nie wyleczy go z choroby, ale może dać mu wsparcie i motywację do dalszych działań. Czytanie może nas uspokoić lub pobudzić: zależności od potrzeb należy sięgnąć po odpowiednią literaturę, pomóc redukować lęki, a także znaleźć dla siebie miejsce w otaczającej rzeczywistości. Materiałami wykorzystywanymi w biblioterapii są głównie książki, ale istnieje też szereg innych środków, które można z powodzeniem wykorzystać z procesie tej terapii.

          Wśród najczęściej używanych wyróżnić można: książki łatwe w czytaniu: gruba okładka, duże litery, prosty język książki, pisane alfabetem Braille’a, książki nagrane na kasetach magnetofonowych, edukacyjne programy komputerowe, zabawki edukacyjne oraz filmy na kasetach video lub DVD.

Rodzaje biblioterapii:

– instytutcjonalna - stosowana przez lekarzy w stosunku do pacjentów "zinstytucjonalizowanych", najczęściej chorych psychicznie;

– kliniczna - praktykowana w dobrowolnych grupach pacjentów z problemami emocjonalnymi, jej głównym celem jest "wejrzenie w siebie" i doprowadzenie do zmiany sytuacji psychologicznej pacjenta;

– wychowawcza (rozwojowa) - w której stosuje się książki (materiały) wyobrażeniowe

i dydaktyczne dostosowane do osób zdrowych, ale borykających się z problemami wychowawczymi (rozwojowymi). Ten rodzaj biblioterapii może być prowadzony w szkołach (np. w bibliotece lub świetlicy) i ma za zadanie wspierać rozwój, samorealizację i zdrowie psychiczne uczniów.

Rodzaje lęków:

– odtwórcze, wyrastające z konkretnych przeżyć i zdarzeń,

– wytwórcze, powstające w wyobraźni dziecka (np. przed ciemnością),

– związane z niezaspokojeniem podstawowych potrzeb (fizjologicznych, bezpieczeństwa, akceptacji, miłości i szacunku),

– dotyczące obrazu własnej osoby (związane z niską samooceną).

 

Główne przyczyny powstawania lęków:

– nieprawidłowe postawy rodziców (zbyt wysokie wymagania w stosunku do możliwości dziecka, nadopiekuńczość, brak czasu i zainteresowania wobec dziecka, "bezstresowość" wychowania, niepełna rodzina, chaos, współ uzależnienie),

– telewizja (zastępowanie kontaktów z rodzicami odbiornikiem telewizyjnym - samotność dziecka, realne lęki),

– uzależnienie od komputera - okrutne gry komputerowe,

– "lękotwórcza" szkoła (wcześniej przedszkole).

          Lęk objawia się w formie różnych nieprzyjemnych dolegliwości w sferze wegetatywnej (suchość jamy ustnej, zaczerwienienie lub bladość skóry, potliwość, napięcie mięśniowe, biegunka, bóle głowy, brzucha, bezsenność), w sferze poznawczej (luki w pamięci, zapominanie, chaos myśli, brak koncentracji), w sferze emocji (napięcie, drażliwość, złość, płaczliwość, przygnębienie), w sferze zachowań (trudności z mówieniem, wysoki i nerwowy śmiech, niepokój ruchowy, ssanie kciuka, obgryzanie paznokci).

          Wobec powyższych rozważań, niezwykle cenna staje się możliwość redukowania lęków innymi metodami niż farmakologiczne, wspaniałe perspektywy otwierają się przed "leczeniem książką -biblioterapią". Pracując z dziećmi w szkole można opierać się na trzech podstawowych typach biblioterapii, zależnych od rodzaju wykorzystanego tekstu: klasycznej, terapii przez baśń oraz bajce terapeutycznej.

          Biblioterapia klasyczna - to zajęcia z książką, prowadzone w sposób systematyczny, których celem jest dążenie do estetycznego wychowania dziecka poprzez kontakt ze słowem pisanym i czytanym.

Przykłady lektur w oparciu, o które można budować zajęcia na określony temat:

M. Strzałkowska : "Wiersze, że aż strach" - lęk przed ciemnością”

M. Musierowicz: "Bijacz" - agresja

T. Kubiak: "Nadąsany gołąb" - złość

M. Jawrczakowa: "Oto jest Kasia" - zazdrość

M. Orłoń: "Odmieniec" - odrzucenie dziecka przez klasę

J. Korczakowska: "Spotkanie nad morzem" - niepełnosprawność

L. M. Montgomery: "Ania z Zielonego Wzgórza" - uczucia, ich wyrażanie

C. Colodi: "Pinokio" - niepowodzenia w nauce szkolnej

F. H. Burnett: "Mała księżniczka" - radzenie sobie ze smutkiem

E. Meyer-Glitza: "Wiadomość od taty" - rozstania, utrata bliskiej osoby

 

          Terapia przez baśń – o której już wspominałam – jest stosowana najczęściej do pracy z dziećmi w wieku 4-9 lat. Dzięki niej wzbogacany jest świat wewnętrzny dziecka, gdyż baśń łączy w sobie elementy świata realnego i fikcyjnego. W każdej baśni eksponuje się wartości moralne, poprzez jednoznaczne pokazanie, kogo i za co spotyka nagroda lub kara. Wyraźny podział na dobro i zło oraz silna identyfikacja dziecka z bohaterem pozytywnym sprawia, że uczy się ono nie tylko pokonywać trudności, lecz zdobywa też cenną wiedzę na temat systemu wartości i właściwych wzorców postępowania. W przeciwieństwie do utworów literackich wykorzystywanych w biblioterapii klasycznej, baśnie mają zawsze szczęśliwe zakończenie, przez co dają radość, zadowolenie, nadzieję i optymizm. Z tego też względu baśnie nazwano umownie lekturą pocieszenia.

Przykłady baśni poruszających określony problem:

H. Ch. Andersen: „Brzydkie kaczątko" - brak akceptacji dla "inności"

Ch. Perrault: „Kopciuszek"- rywalizacja rodzeństwa, brak miłości i uznania

J. Porazińska: „Szewczyk Dratewka" - pochwała odwagi i sprytu

J. Brzechwa: „Jaś i Małgosia" - lęk przed porzuceniem

Ch. Perrault: „Kot w butach" - złe relacje między rodzeństwem

E. Sukertowa-Biedrawina: „Jak mazurska baba przechytrzyła diabła" - wartość przyjaźni

J. Twardowski: „O dobrym przewoźniku i dwóch siostrach rusałkach" – bezinteresowność

A. Dygasiński: „Wdzięczny zając" - potrzeba wzajemnej pomocy

          Bajka terapeutyczna pozwala dziecku bez lęku spojrzeć na swoje problemy i uczy jak sobie z nimi radzić, dziecko zaczyna pozytywnie myśleć o sytuacjach trudnych - lękotwórczych. Dzięki bajkom tajemnicze lęki dręczące dziecko tracą swoją moc, stają się zwykłymi sytuacjami, w których dziecko potrafi dobrze działać.

Rodzaje bajek terapeutycznych:

– relaksacyjna - której głównym celem jest uspokojenie i wyciszenie dziecka. Posługuje się wizualizacją, czyli obrazowaniem wewnętrznym. Wizualizacja opiera się na trzech strukturach: słuchowej (słyszysz szum drzew), wzrokowej (widzisz fale uderzające o brzeg), czuciowej (wchodzisz na szczyt góry).

– psychoedukacyjna - ma na celu wprowadzenie zmian w zachowaniu dziecka, czyli rozszerzenie repertuaru zachowań. Dziecko poznaje bohatera, który ma podobny problem

i zdobywa wzory jego rozwiązania, uczy się postępowania w trudnej sytuacji, rozszerza swoją samoświadomość.

– psychoterapeutyczna - jest dłuższa w przeciwieństwie do poprzednich bajek, ma rozbudowaną fabułę. Jej zadaniem jest obniżanie lęku, czyli ma następujące cele:

- zastępczo zaspokoić potrzeby (kompensacja), dowartościować,

- dać wsparcie przez zrozumienie i akceptację, budowanie pozytywnych emocji, nadziei i przyjaźni,

- przekazać odpowiednią wiedzę o sytuacji lękotwórczej i wskazać sposoby radzenia sobie w różnych sytuacjach.

Dokonuje się również rzeczowego podziału materiałów biblioterapeutycznych. Wówczas wyróżniamy książki:

– uspokajające (sedativa) - tu zaliczamy książki przygodowe, powieści młodzieżowe, baśnie, literaturęfantastyczną i humorystyczną,

– pobudzające (stimulativa) - są to książki o tematyce awanturniczo-przygodowej, wojenne, podróżnicze, popularnonaukowe,

– refleksyjne (problematica) - to powieści obyczajowe, biograficzne, psychologiczne

i socjologiczne, a także z wątkiem romansowym.

Podstawowe techniki biblioterapeutyczne, stosowane w zależności od założonych celów,

poruszanego problemu, składu uczestniczącej grupy, przewidzianych efektów, miejsca

i czasu zajęć, to:

– głośne, samodzielne czytanie tekstów przez dzieci,

– czytanie wyselekcjonowanych tekstów przez prowadzącego,

– słuchanie tekstów biblioterapeutycznych o charakterze relaksacyjnym lub aktywizującym,

– dyskusja nad czytanym utworem (czasami zdarza się, że mówienie o książce jest pretekstem do innej rozmowy, jest wstępnym elementem terapii poprzedzającym poruszenie problemów bliższych uczestnikom niż te, o których traktuje utwór),

– pisanie listu do bohatera literackiego,

– wymyślanie innego zakończenia utworu,

– wchodzenie w rolę wybranego bohatera i przedstawienie scenek (drama) inspirowanych sytuacją literacką,

– wykonywanie ilustracji do czytanego utworu obrazującej jego nastrój,

– wykonywanie prac plastycznych ilustrujących emocje dzieci wywołane czytanym utworem,

– mandala, czyli buddyjska technika uspokajająca, która ma wywołać refleksję oraz poprawić koncentrację, która doskonale spełnia również rolę integracyjną grupy i pobudza do pracy twórczej (malowanie, rysowanie, usypywanie z piasku, kasztanów, patyczków, grochu itp. Mandale można stosować nie tylko w klasie, ale również w terenie, np. podczas zajęć na boisku szkolnym lub na wycieczce).

Doskonałą formą zajęć kompensacyjnych z zastosowaniem elementów biblioterapii są również zabawy czytelnicze:

– malowanie i rysowanie ilustracji do wybranych, niedokończonych fragmentów utworu,

– tworzenie symbolicznego katalogu "ruchomych obrazków" (dzieci inscenizują sceny wymieniane przez nauczyciela),

– lepienie z plasteliny elementów brakujących w przeczytanym przez nauczyciela i znanym dzieciom wcześniej opisie rzeczy czy sceny,

– wykonywanie wydzieranek i układanie podpisów adekwatnych do treści utworu,

– projektowanie strojów dla ulubionych bohaterów literackich,

– rozwiązywanie krzyżówek związanych z treścią utworu,

– zabawy logopedyczne,

– układanie i rozwiązywanie rebusów,

– zgadywanki, quizy, konkursy.

Prawidłowo przebiegający proces biblioterapeutyczny składa się z dwóch etapów:

1. Zajęcia integrujące grupę, oparte o pedagogikę zabawy i metody psychoaktywne (wspólny element dla biblioterapii i dramy).

2. Postępowanie terapeutyczno-wychowawcze, które może przebiegać następująco:

– czytanie, słuchanie lub oglądanie dobranych środków terapeutycznych,

– identyfikacja z bohaterem literackim lub sytuacją, a przez to nabranie dystansu do własnych problemów, wyciszenie lub uaktywnienie uczestnika zajęć,

– refleksja nad czytanym tekstem, samym sobą i sytuacją w jakiej się aktualnie znajduje,

– katharsis - stan psychiczny charakteryzujący się odczuciem ulgi, wynikającej

z uświadomienia sobie, że nie jest się w swoich zachowaniach osamotnionym, że można znaleźć radę na nurtujące problemy,

– "wgląd w siebie" - przepracowanie, przemyślenie ważnych problemów osobistych (samodzielnie lub z pomocą biblioterapeuty),

– zmiana postaw lub zachowań uczestnika terapii.

          Zajęcia biblioterapeutyczne zawsze poprzedza diagnoza, w której mieści się zarówno rozpoznanie problemów, jak i przewidywanie skutków planowanego działania biblioterapeutycznego oraz po drugie odpowiedni dobór literatury, który ściśle wiąże się z daną sytuacją terapeutyczną. Dobór odpowiedniej literatury w zależności od zaburzeń nie jest łatwy, dlatego praca biblioterapeuty to zajęcie trudne. Osoba prowadząca zajęcia z tego rodzaju terapii powinna łatwo nawiązywać kontakty z innymi ludźmi i budzić zaufanie. Biblioterapeuta musi być wyrozumiały dla siebie i innych, a także potrafić diagnozować problemy pacjentów.

          Najważniejsze jest wzmacnianie poczucia wartości pacjenta. Musi on zadbać o to, aby każdy czuł się wyjątkowo i był otoczony opieką. Biblioterapeuta pokazuje jak przezwyciężyć własne lęki i jak poradzić sobie z problemami. Biblioterapia nie leczy, ale pomaga zmienić swoją postawę na taką, która sprzyja zdrowiu. Łagodzi agresję, integruje osoby niepełnosprawne i nieprzystosowane społecznie, przygotowuje do pełnienia różnych ról, pomaga pokonać przeciwności losu, problemy życiowe. Zmniejsza strach, stres i lęk.

          Niesie ulgę w cierpieniu, pomaga w procesie rozwoju, koryguje emocjonalnie zaburzone zachowanie, pomaga samotnym, nieśmiałym i zakompleksionym. Ta dziedzina terapii jest coraz bardziej popularna. Dużo osób chętnie bierze w niej udział, ponieważ na jej korzyść przemawiają liczne zalety. Biblioterapia pomaga w procesie rozwoju, uczy tolerancji i szacunku dla odmienności, a także pomaga odbudować wiarę w siebie.

Przystępując do organizacji procesu biblioterapeutycznego należy:

– dokonać doboru uczestników - zaprosić indywidualnie: grupy jednorodne pod względem problemu (mniejszą rolę odgrywa w tym wypadku wiek),

– zadbać o wystrój sali, stworzyć przyjemną atmosferę, nastrój,

– ustalić kierunki działania,

– dokonać doboru materiałów (nie korzystać z książek, których w całości nie znamy; fragmenty, które wybieramy muszą być krótkie, wyraziste, konkretne, dostosowane do wieku, zdolności recepcyjnych uczestnika, tzn. preferencji i nastrojów czytelniczych, unikać wątków beznadziejności, samobójczych, uwzględniać wiek chronologiczny i wiek emocjonalny, unikać wątków beznadziejności i samobójczych),

– ważnym ogniwem w procesie biblioterapii jest sam biblioterapeuta. Najlepiej, aby był tobibliotekarz, człowiek posiadający wiedzą z zakresu psychologii, etyki, filozofii, socjologii.

Ponadto powinien to być człowiek:

- empatyczny,

- posiadający łatwość w nawiązywaniu kontaktów,

- spokojny,

- lubiący robić to, co robi,

- kochający tych, którym chce pomagać.

– grupa terapeutyczna nie może liczyć więcej niż 10 - 12 osób.

Biblioterapeuta musi:

• zdiagnozować grupę; metody i techniki diagnozy; obserwacja (zainteresowania), bezpośrednia rozmowa, wywiad (z wychowawcą, nauczycielem, pedagogiem), rysunek diagnostyczny,

• zaprosić grupę na zajęcia w wyznaczonym terminie,

• zaproponować wspólne zajęcia na bazie odpowiednio dobranych środków,

• zaproponować zajęcia integracyjne, wzmacniające poczucie własnej wartości,

• raz w tygodniu organizować spotkania, gdyż wtedy osiągają najlepsze rezultaty.

          Należy sobie uświadomić, że ważnym zadaniem szkoły jest nie tylko dostarczanie wiedzy, ale też wychowanie. Niewątpliwie główna odpowiedzialność za wychowanie dzieci i młodzieży spoczywa na rodzinie, najbliższe otoczenie decyduje bowiem o tym, co młody człowiek będzie wnosić w przyszłości w rodzinne i pozarodzinne wspólnoty. Obecnie rodzina, w wielu wypadkach, jest dysfunkcyjna i dlatego rola szkoły w tych przypadkach jest niezastąpiona.

          Biblioterapia posługuje się książką, bowiem jest ona jednym ze środków, który pomaga zapomnieć o codzienności, stanowi relaks w ciągłym pośpiechu i nerwowości życia. Może też przywrócić równowagę wewnętrzną i poprawić samopoczucie. Odpowiednio dobrana lektura służy człowiekowi do samorealizacji, pomaga w samookreśleniu, ułatwia zmianę własnych przekonań i pomaga w znalezieniu nowych celów życiowych. Może też wpłynąć na poprawę poczucia własnej wartości, akceptację siebie takim, jakim się jest, uznanie własnych ograniczeń i zdolności, co może doprowadzić do większej aktywności w życiu. Pomaga też w rozwiązywaniu trudnych problemów, które wynikają z różnych sytuacji istniejących w domu rodzinnym, szkole, czy środowisku. Celem biblioterapii prowadzonej w szkole jest przygotowanie uczniów do radzenia sobie z różnymi problemami, ukazywanie im, co jest ważne w życiu, motywowanie do pracy nad własnym charakterem poprzez naśladowanie i identyfikowanie się z wybranymi autorytetami, uwrażliwianie na drugiego człowieka, uczenie przebaczania i okazywania wdzięczności, rozwijanie umiejętności wyrażania własnych opinii. Wykorzystuje się do tego m.in. terapeutyczne, kształcące, emocjonalne, kompensacyjne, identyfikacyjne i wychowawcze wartości literatury.

          W biblioterapii wykorzystuje się utwory z literatury pięknej (prozę i poezję) oraz popularnonaukowej. Duże znaczenie mają baśnie, które w sposób zrozumiały wyjaśniają reguły rządzące światem. Przekazują pewne spojrzenie na etykę, obyczaje i prawdy życiowe. Ukazują wzorce zachowań. Do zajęć dobiera się też bajki terapeutyczne, pisane przez terapeutów, pedagogów, psychologów czy uczestników warsztatów w celu m.in. redukowania lęków, agresji, wzmacniania wiary we własne siły

          Nadrzędnym celem biblioterapii wychowawczej jest m.in. redukcja lęków, które towarzyszą dziecku od najmłodszych lat. Lęk jest emocją powszechnie i często doznawaną, a jednocześnie kluczem do zrozumienia wielu bardzo różnych zachowań. Polska oświata zmaga się z wieloma problemami, takimi jak: przemoc, nadużywanie alkoholu i narkomania wśród młodzieży, brak prawidłowych postaw moralno-społecznych. Niezbędne staje się zatem szukanie dróg rozwiązań tych problemów na drodze stosowania niekonwencjonalnych, innowacyjnych metod i technik. Jedną z nich może być biblioterapia. Powinna być ona stosowana jak najczęściej w szkołach masowych, pomagając w procesie rozwoju dzieci i młodzieży. Przyczyni się ona do integracji osób niepełnosprawnych, nie przystosowanych społecznie oraz grup mniejszościowych oraz pomoże dzieciom z zaburzeniami w zachowaniu. Aby można było to jak najszybciej zrealizować, konieczne jest niezwłoczne doskonalenie w tej dziedzinie nauczycieli. Dzięki biblioterapii można wiele dobrego zdziałać w szkole. Można nie tylko przyczynić się do złagodzenia napięć, agresywnych zachowań, ale i wskazać drogi indywidualnych poszukiwań uczniów, pomóc im zaspokoić potrzebę kontaktu z drugim człowiekiem, a także z odpowiednią do określonego nastroju czy sytuacji literaturą.

 

mgr Agnieszka Rasińska

Zegar

Kalendarium

Rok wcześniej Miesiąc wcześniej
Listopad 2018
Miesiąc później Rok później
Pon Wt Śr Czw Pt Sb Nie
29 30 31 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 1 2

Imieniny

Zaloguj się do szkolnej poczty